Triển khai kế hoạch năm 2025, trong khoảng thời gian từ ngày 23 đến ngày 31/8/2025, đoàn công tác của Ban Cơ yếu Chính phủ (Đoàn công tác) đã thăm và làm việc tại một số trung tâm nghiên cứu tại châu Âu. Bài báo sẽ trình bày những kinh nghiệm, kết quả khảo sát năng lực nghiên cứu - sản xuất, tìm kiếm cơ hội hợp tác với các đối tác trong lĩnh vực lượng tử và bán dẫn, những lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược đối với ngành Cơ yếu theo đúng tinh thần trong Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Đoàn công tác của Ban Cơ yếu Chính phủ chụp ảnh lưu niệm tại Công ty IDQ

HỢP TÁC VỚI CÔNG TY IDQ

Trong chương trình công tác tại Thụy Sĩ, Đoàn công tác đã làm việc với Công ty ID Quantique (IDQ), doanh nghiệp tiên phong toàn cầu trong nghiên cứu và thương mại hóa công nghệ mật mã lượng tử. IDQ được thành lập từ năm 2001, xuất phát từ Đại học Geneva, hiện có khoảng 130 nhân sự, trong đó một nửa là kỹ sư, chuyên gia.

Các sản phẩm nổi bật của IDQ bao gồm: thiết bị trao đổi khóa lượng tử (QKD), chip sinh số ngẫu nhiên lượng tử (QRNG), thiết bị dò photon và các hệ thống cảm biến lượng tử. Đặc biệt, IDQ đã triển khai hạ tầng phân phối khóa lượng tử tại Ba Lan (dài 1770 km) và tại Hàn Quốc (dài 800 km). Công ty IDQ có đủ công cụ để tùy biến cho từng đối tác, từng địa hình theo các yêu cầu cụ thể, chứng minh năng lực triển khai thực tế.

IDQ khẳng định sẵn sàng hợp tác nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, đặc biệt trong hai lĩnh vực QKD và QRNG - những hướng đi có tiềm năng ứng dụng tại Việt Nam. Đáng chú ý, chip sinh số ngẫu nhiên của IDQ từng được tích hợp trên thiết bị di động của Vinsmart, cho thấy khả năng thương mại hóa tại thị trường trong nước. Có thể thấy rằng, IDQ là đối tác giàu tiềm năng và có triển vọng hợp tác trong lĩnh vực hạ tầng trao đổi khóa lượng tử QKD, nghiên cứu ứng dụng QRNG.

LÀM VIỆC VỚI TRUNG TÂM CROMA TẠI GRENOBLE

Tại Pháp, đoàn công tác đã tới thăm và làm việc với Trung tâm Nghiên cứu Tần số vô tuyến, Quang học và Vi điện tử Nano tại dãy Alps (CROMA). Trung tâm đặt tại Grenoble, một trong những địa điểm nghiên cứu công nghệ cao hàng đầu châu Âu, trực thuộc tổ hợp MINATEC.

CROMA có hơn 100 cán bộ, hợp tác chặt chẽ với nhiều viện nghiên cứu lớn như CEA-LETI, MINATEC, các trường đại học và doanh nghiệp công nghệ cao. Các hướng nghiên cứu chính gồm: vi mạch RF, linh kiện nano, quang học tích hợp, sóng terahertz, ứng dụng y tế và môi trường.

Trong số các kết quả nghiên cứu, sản phẩm nổi bật của Trung tâm được giới thiệu, nổi bật là sản phẩm tấm film ngăn sóng điện từ trường (tương tự lồng Pha-ra-day) được dùng để dán cửa kính, tường nhằm ngăn chặn việc đánh cắp thông tin. Điểm nổi bật của tấm film dán này cho phép một số loại sóng đi qua để bảo đảm an ninh an toàn nhưng vẫn cho phép trao đổi thông tin trong trường hợp khẩn cấp. Các phòng thí nghiệm của Trung tâm với khoảng 30 phòng được đầu tư xây dựng khoa học và hệ thống trang thiết bị nghiên cứu, đo kiểm hiện đại (mỗi phòng được đầu tư khoảng từ 2 đến 3 triệu Euro).

CROMA là Trung tâm nghiên cứu lớn tại Granoble, Pháp trong lĩnh vực điện tử, quang học với đội ngũ cán bộ giảng dạy, nghiên cứu chất lượng cao, cơ sở vật chất được trang bị đầy đủ, hiện đại. Với thế mạnh nghiên cứu và đào tạo, CROMA là đối tác phù hợp để hợp tác trong đào tạo nhân lực, chuyển giao công nghệ trong các lĩnh vực nano điện tử, vi điện tử tần số cao, quang điện tử.

TÌM HIỂU HỆ SINH THÁI CÔNG NGHỆ LƯỢNG TỬ

Công ty IQM Quantum Computers - Nhà sản xuất máy tính lượng tử hàng đầu châu Âu

IQM là doanh nghiệp hàng đầu châu Âu về phần cứng máy tính lượng tử dựa trên công nghệ siêu dẫn. Thành lập năm 2018, IQM hiện có hơn 300 nhân sự, hoạt động tại 9 văn phòng toàn cầu. Sản phẩm của công ty trải dài từ thiết bị 5-qubit phục vụ đào tạo, nghiên cứu (IQM Spark) cho tới hệ thống lượng tử quy mô lớn (IQM Radiance) và nền tảng đám mây lượng tử (IQM Resonance). Công ty đầu tư cơ sở sản xuất diện tích 5.000m², trong đó có khu phòng sạch xây dựng theo tiêu chuẩn quốc tế với diện tích 600m² được chuyên dùng để chế tạo các chip vi xử lý lượng tử (Quantum Processing Units - QPU), đảm bảo toàn bộ quy trình thiết kế - chế tạo - kiểm tra - đóng gói chip lượng tử siêu dẫn.

IQM có thế mạnh vượt trội trong việc làm chủ công nghệ “full-stack” từ phần cứng đến phần mềm lượng tử. Đoàn công tác đánh giá đây là đối tác phù hợp để hợp tác nghiên cứu, đặc biệt trong đào tạo và triển khai thử nghiệm máy tính lượng tử quy mô trung bình (khoảng 30 qubit) phục vụ nghiên cứu và đào tạo nhân lực.

Công ty Qmill - Thuật toán lượng tử ứng dụng thực tiễn

Qmill là doanh nghiệp khởi nghiệp mới tại Espoo, thành lập năm 2024, tập trung phát triển các thuật toán lượng tử trong giai đoạn NISQ (Noisy Intermediate-Scale Quantum). Công ty đặt mục tiêu tạo ra lợi thế lượng tử trong tương lai gần thông qua các ứng dụng thực tiễn cho ngành tài chính, logistics, năng lượng, bất động sản và chuỗi cung ứng.

Các hướng nghiên cứu chính gồm: tối ưu hóa lượng tử, mô phỏng vật liệu, học máy lượng tử và khung kết hợp lượng tử - cổ điển. Đây là những mảng nghiên cứu thiết thực, có thể áp dụng ngay khi phần cứng lượng tử chưa hoàn thiện. Qmill là đối tác giàu tiềm năng trong hợp tác về phần mềm và thuật toán lượng tử, có thể bổ sung cho hợp tác phần cứng với IQM, hướng tới các ứng dụng cụ thể tại Việt Nam.

Viện nghiên cứu InstituteQ - Liên minh quốc gia về công nghệ lượng tử

InstituteQ được thành lập bởi Đại học Aalto, Đại học Helsinki và Trung tâm VTT, là một liên minh quốc gia tập trung vào nghiên cứu, đào tạo và đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực khoa học và công nghệ lượng tử. Mục tiêu mà InstituteQ hướng tới là tổ chức điều phối nghiên cứu quốc gia về công nghệ lượng tử; thúc đẩy thương mại hóa, xây dựng hệ sinh thái lượng tử mạnh cho Phần Lan cũng như châu Âu và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. InstituteQ hoạt động trên ba trụ cột chính: nghiên cứu, đào tạo và đổi mới sáng tạo.

Viện quản lý các hạ tầng nghiên cứu quốc gia như OtaNano (hạ tầng quốc gia về nghiên cứu vi-nano và công nghệ lượng tử tại Otaniemi - Aalto) và FiQCI (Finnish Quantum Computing Infrastructure), đồng thời điều phối các dự án phát triển máy tính lượng tử quốc gia. InstituteQ cũng cung cấp các chương trình đào tạo từ cử nhân tới tiến sĩ, đào tạo công nghiệp, MOOCs và khóa ngắn hạn cho doanh nghiệp.

InstituteQ là đối tác chiến lược trong đào tạo và nghiên cứu cơ bản về lượng tử. Viện sẵn sàng phối hợp đào tạo cán bộ Ban Cơ yếu Chính phủ ở nhiều cấp độ, từ khóa ngắn hạn tới nghiên cứu sinh tiến sĩ, đồng thời thúc đẩy hợp tác nghiên cứu chung với các viện, trường tại Việt Nam.

NHẬN XÉT VỀ XU HƯỚNG LƯỢNG TỬ HIỆN NAY

Trong khoảng thời gian công tác tại châu Âu theo kế hoạch, Đoàn công tác đã kết nối và làm việc với các đối tác uy tín, giàu tiềm năng là các tổ chức, cơ sở khoa học công nghệ và đào tạo của các nước Thụy Sĩ, Pháp, Phần Lan. Ngoài làm việc, đoàn đã được đi tham quan cơ sở sản xuất, phòng thí nghiệm của Công ty IDQ (Thụy Sĩ); Trung tâm CROMA (Pháp); Công ty IQM, Qmill, tổ chức khoa học InstituteQ (Phần Lan). Chuyến công tác cho thấy một số xu hướng hiện nay:

- Các quốc gia châu Âu đều xây dựng hệ sinh thái lượng tử dựa trên sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước, doanh nghiệp và viện nghiên cứu.

- Đầu tư hạ tầng nghiên cứu hiện đại: Các cơ sở như phòng sạch, phòng lạnh, hạ tầng tính toán lượng tử được đầu tư quy mô lớn. Đây là yếu tố nền tảng để duy trì năng lực cạnh tranh trong nghiên cứu.

Đoàn công tác của Ban Cơ yếu Chính phủ làm việc với InstituteQ

- Các đối tác đều chú trọng đào tạo thế hệ nhà khoa học trẻ, gắn nghiên cứu với thực tiễn. Đây là bài học quan trọng trong việc phát triển nguồn nhân lực về công nghệ lượng tử tại Việt Nam.

Từ kết quả và kinh nghiệm thu được, có thể thấy triển vọng hợp tác với các đối tác trên trong thời gian tới như:

- Tăng cường hợp tác nghiên cứu với các đối tác quốc tế trong các lĩnh vực QKD, QRNG, thiết kế chip lượng tử, nano điện tử.

- Đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực thông qua chương trình học bổng, khóa ngắn hạn, hợp tác nghiên cứu sinh với InstituteQ, CROMA và các đối tác khác.

- Xây dựng chiến lược dài hạn về công nghệ lượng tử trong ngành Cơ yếu, gắn với mục tiêu bảo mật an toàn trước thách thức từ máy tính lượng tử, đồng thời thúc đẩy thương mại hóa các sản phẩm nghiên cứu.

KẾT LUẬN

Hợp tác quốc tế là chìa khóa để ngành Cơ yếu Việt Nam nhanh chóng tiếp cận và làm chủ các công nghệ mới trong kỷ nguyên số. Những kinh nghiệm từ Thụy Sĩ, Pháp và Phần Lan cho thấy rằng sự kết hợp giữa nghiên cứu - đào tạo - ứng dụng thực tiễn chính là nền tảng vững chắc cho sự phát triển. Nếu tận dụng tốt cơ hội, ngành Cơ yếu Việt Nam không chỉ nâng cao năng lực bảo mật quốc gia mà còn góp phần khẳng định vị thế của Việt Nam trên bản đồ công nghệ toàn cầu. Việc tiếp tục tăng cường học hỏi, mở rộng hợp tác sẽ giúp ngành Cơ yếu Việt Nam nắm bắt kịp thời các xu hướng công nghệ tiên tiến, đảm bảo chủ động trong bảo mật, an toàn thông tin quốc gia, góp phần xây dựng nền tảng vững chắc cho chuyển đổi số và an ninh mạng trong kỷ nguyên mới.

[Quý độc giả đón đọc Tạp chí An toàn thông tin số 6 (088) 2025 tại đây]