ĐẶT VẤN ĐỀ

Sự bùng nổ của các mô hình AI tạo sinh như ChatGPT, Gemini, Claude, Sora, Veo và nhiều nền tảng khác đã mở ra một giai đoạn phát triển mới của nền kinh tế số. Nếu trước đây AI chủ yếu được sử dụng để phân tích dữ liệu và hỗ trợ ra quyết định, thì hiện nay các mô hình thế hệ mới có khả năng tạo lập văn bản, hình ảnh, âm thanh và video với chất lượng ngày càng tiệm cận sản phẩm do con người tạo ra.

Sự phổ cập của AI tạo sinh giúp giảm đáng kể chi phí sản xuất nội dung số, thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong nhiều lĩnh vực như giáo dục, truyền thông, y tế, tài chính và quản trị công. Tuy nhiên, mặt trái của quá trình này là việc các công cụ AI cũng được khai thác để tạo ra các nội dung giả mạo có độ chân thực rất cao, đặc biệt là công nghệ Deepfake.

Theo Báo cáo Global Risks Report 2025 trên Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), thông tin sai lệch và thông tin giả tiếp tục được xếp trong nhóm các rủi ro toàn cầu nghiêm trọng nhất trong ngắn hạn. Cùng với đó, Báo cáo Identity Fraud Report 2025 của Sumsub cho thấy số vụ gian lận sử dụng Deepfake trên phạm vi toàn cầu đã tăng hơn 245% so với năm trước, phản ánh xu hướng lạm dụng AI ngày càng gia tăng trong các hoạt động lừa đảo, giả mạo danh tính và thao túng thông tin.

Trong bối cảnh đó, Deepfake không còn đơn thuần là một ứng dụng công nghệ mà đã trở thành thách thức mới đối với công tác bảo đảm an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu, duy trì trật tự thông tin trên không gian mạng và bảo vệ niềm tin của xã hội đối với các nguồn thông tin số. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy quản trị, hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực phòng ngừa, phát hiện và xử lý các rủi ro phát sinh từ AI tạo sinh.

DEEPFAKE VÀ SỰ DỊCH CHUYỂN CỦA CÁC MỐI ĐE DỌA TRÊN KHÔNG GIAN MẠNG

Từ tấn công hệ thống đến thao túng nhận thức

Trong nhiều năm, các nguy cơ an ninh mạng chủ yếu được nhận diện thông qua các hành vi xâm nhập trái phép hệ thống thông tin, phát tán mã độc, đánh cắp dữ liệu hoặc phá hoại hạ tầng công nghệ. Mục tiêu của các cuộc tấn công là làm ảnh hưởng đến tính bảo mật, tính toàn vẹn và tính sẵn sàng của hệ thống thông tin.

Sự xuất hiện của Deepfake cho thấy bản chất của các mối đe dọa trên không gian mạng đang có sự chuyển dịch rõ rệt. Thay vì trực tiếp tấn công vào hạ tầng kỹ thuật, các tin tặc có thể sử dụng AI để tạo ra những nội dung giả mạo có khả năng tác động trực tiếp đến nhận thức, cảm xúc và hành vi của con người. Đây là sự chuyển dịch từ "tấn công hệ thống" sang "tấn công nhận thức", trong đó con người trở thành mục tiêu chính của các chiến dịch thao túng thông tin.

Nhờ các thuật toán học sâu (Deep Learning), Deepfake có thể tái tạo khuôn mặt, giọng nói, biểu cảm và cử chỉ của một cá nhân với mức độ chân thực rất cao. Khi được phát tán trên các nền tảng mạng xã hội, những nội dung này có thể tạo ra các "sự kiện chưa từng xảy ra" nhưng vẫn được một bộ phận công chúng tiếp nhận như sự thật.

Từ góc độ quản trị an ninh mạng, đây là xu hướng đặc biệt đáng quan ngại bởi việc bảo vệ hệ thống kỹ thuật không còn là điều kiện đủ. Hoạt động bảo đảm an ninh mạng cần mở rộng sang bảo vệ tính xác thực của thông tin, bảo vệ niềm tin số và duy trì môi trường thông tin lành mạnh trên không gian mạng.

Deepfake và khủng hoảng niềm tin số

Niềm tin số (Digital Trust) là nền tảng để các hoạt động giao dịch điện tử, thương mại điện tử, ngân hàng số, dịch vụ công trực tuyến và truyền thông số vận hành hiệu quả. Tuy nhiên, Deepfake đang làm suy giảm nền tảng này khi khiến hình ảnh, âm thanh và video không còn được xem là bằng chứng phản ánh sự thật một cách tuyệt đối.

Khác với các hình thức giả mạo truyền thống, Deepfake có khả năng tạo ra các sản phẩm nghe nhìn có chất lượng rất cao với chi phí thấp và thời gian xử lý ngắn. Một đoạn video giả mạo phát biểu của lãnh đạo cơ quan nhà nước, một cuộc gọi video giả danh người thân hay một bản ghi âm giả giọng nói lãnh đạo doanh nghiệp đều có thể tạo ra những quyết định sai lầm nếu không được kiểm chứng.

Sự phát triển của AI tạo sinh làm gia tăng nguy cơ hình thành "khủng hoảng niềm tin số", khi người dân dần mất khả năng phân biệt giữa nội dung thật và nội dung giả. Hệ quả không chỉ là sự gia tăng các hành vi lừa đảo mà còn làm suy giảm hiệu quả truyền thông chính thống, gây khó khăn cho cơ quan quản lý nhà nước trong việc định hướng dư luận và xử lý khủng hoảng thông tin.

Ở góc độ quản trị công, đây là thách thức mới đối với việc bảo đảm trật tự thông tin trên không gian mạng. Khi tốc độ lan truyền của mạng xã hội vượt xa khả năng kiểm chứng của con người, chỉ một nội dung Deepfake được phát tán đúng thời điểm cũng có thể tạo ra hiệu ứng tâm lý đám đông, làm ảnh hưởng đến hoạt động quản lý nhà nước, an ninh kinh tế và trật tự, an toàn xã hội.

TÁC ĐỘNG CỦA DEEPFAKE ĐỐI VỚI AN NINH MẠNG VÀ QUẢN TRỊ QUỐC GIA

Gia tăng rủi ro đối với cá nhân và doanh nghiệp

Deepfake đang trở thành công cụ hỗ trợ các hành vi lừa đảo trực tuyến với mức độ tinh vi ngày càng cao. Các đối tượng có thể giả mạo người thân, lãnh đạo doanh nghiệp hoặc chuyên gia tài chính thông qua cuộc gọi video hoặc giọng nói nhân tạo để yêu cầu chuyển tiền, cung cấp dữ liệu hoặc thực hiện giao dịch trái phép.

Bên cạnh thiệt hại về tài chính, Deepfake còn xâm phạm nghiêm trọng quyền nhân thân, danh dự, uy tín và quyền riêng tư của cá nhân. Các hình ảnh, video hoặc nội dung nhạy cảm được tạo bằng AI có thể bị sử dụng để bôi nhọ, tống tiền hoặc gây sức ép tâm lý đối với nạn nhân.

Đối với doanh nghiệp, Deepfake làm gia tăng rủi ro trong quản trị dữ liệu, xác thực danh tính và bảo vệ thương hiệu. Những cuộc gọi giả mạo lãnh đạo điều hành hoặc các tài liệu truyền thông giả mạo có thể dẫn đến thiệt hại tài chính, rò rỉ thông tin nội bộ và suy giảm uy tín doanh nghiệp.

Thách thức đối với quản trị nhà nước và bảo đảm an ninh mạng

Dưới góc độ quản trị nhà nước, Deepfake không chỉ là công cụ giả mạo thông tin mà còn có thể bị lợi dụng để phát tán thông tin sai sự thật, kích động dư luận, gây nhiễu loạn thông tin hoặc làm suy giảm lòng tin của người dân đối với các thiết chế công quyền.

Trong các tình huống khẩn cấp như thiên tai, dịch bệnh, bầu cử hoặc các sự kiện chính trị quan trọng, việc phát tán video hoặc âm thanh giả mạo của lãnh đạo, cơ quan nhà nước có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động chỉ đạo, điều hành, làm chậm quá trình xử lý tình huống và gây mất ổn định xã hội.

Đây là lý do Deepfake cần được nhìn nhận như một nguy cơ đối với công tác bảo đảm an ninh mạng theo nghĩa rộng, không chỉ vì tác động đến hệ thống thông tin mà còn vì khả năng xâm hại lợi ích quốc gia, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân thông qua việc lợi dụng không gian mạng.

Góc nhìn quản trị từ Luật An ninh mạng năm 2025

Luật An ninh mạng năm 2025 (Luật số 116/2025/QH15), có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, đánh dấu bước phát triển quan trọng trong hoàn thiện thể chế bảo đảm an ninh mạng của Việt Nam. Luật tiếp cận an ninh mạng theo hướng bảo vệ chủ quyền quốc gia trên không gian mạng; phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn và xử lý các hành vi sử dụng không gian mạng xâm phạm an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

Mặc dù Deepfake chưa được quy định như một hành vi độc lập, song việc sử dụng Deepfake để phát tán thông tin sai sự thật, giả mạo danh tính, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, xâm phạm danh dự, nhân phẩm hoặc gây ảnh hưởng đến hoạt động bình thường của cơ quan, tổ chức đều có thể thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật về an ninh mạng, an toàn thông tin mạng, dân sự và hình sự.

Từ góc độ quản trị, Luật An ninh mạng năm 2025 tạo cơ sở pháp lý quan trọng để xây dựng cơ chế phòng ngừa và ứng phó với các rủi ro do AI tạo sinh gây ra, đồng thời xác lập trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp trong bảo vệ dữ liệu, bảo đảm an ninh mạng và phối hợp xử lý các hành vi vi phạm trên không gian mạng.

NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUẢN TRỊ RỦI RO DEEPFAKE

Hoàn thiện thể chế và tăng cường giải pháp bảo mật, quản trị dữ liệu

Cần nghiên cứu xây dựng các quy định chuyên biệt đối với nội dung do AI tạo ra, bao gồm cơ chế gắn nhãn, truy xuất nguồn gốc, xác thực nội dung và trách nhiệm của các nền tảng số trong phát hiện, xử lý Deepfake.

Ngoài ra, các cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp cần đầu tư các giải pháp xác thực nguồn gốc dữ liệu, chữ ký số, watermark, công nghệ truy xuất nguồn gốc nội dung và các hệ thống phát hiện Deepfake dựa trên AI nhằm nâng cao khả năng kiểm chứng thông tin.

Đồng thời, việc quản trị dữ liệu dùng để huấn luyện các mô hình AI cần được chú trọng nhằm hạn chế nguy cơ khai thác trái phép dữ liệu cá nhân hoặc dữ liệu nhạy cảm.

Nâng cao trách nhiệm của nền tảng số

Các doanh nghiệp cung cấp nền tảng mạng xã hội, dịch vụ chia sẻ nội dung và hệ thống AI cần chủ động áp dụng các biện pháp kỹ thuật để phát hiện, cảnh báo và xử lý nội dung Deepfake có dấu hiệu vi phạm pháp luật; chú trọng tăng cường phối hợp với cơ quan quản lý nhà nước trong quá trình xác minh và xử lý thông tin.

Phát triển năng lực số cho xã hội

Giải pháp căn cơ và bền vững là nâng cao năng lực số của người dân thông qua giáo dục, truyền thông và đào tạo kỹ năng số. Mỗi cá nhân cần được trang bị khả năng kiểm chứng nguồn tin, nhận diện dấu hiệu Deepfake, xác thực danh tính trong giao dịch trực tuyến và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Trong bối cảnh AI có thể tạo ra các nội dung gần như không thể phân biệt bằng cảm quan thông thường, tư duy phản biện và kỹ năng xác minh thông tin trở thành một năng lực thiết yếu nhằm bảo vệ mỗi cá nhân cũng như góp phần xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh.

KẾT LUẬN

Deepfake là một trong những biểu hiện điển hình của các thách thức mới do AI tạo sinh đặt ra đối với công tác bảo đảm an ninh mạng trong kỷ nguyên số. Hiện nay, mục tiêu của nhiều cuộc tấn công đã chuyển sang thao túng nhận thức, làm suy giảm niềm tin số và gây tác động đến hoạt động quản trị quốc gia.

Trong bối cảnh Luật An ninh mạng năm 2025 chính thức có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng cường năng lực kỹ thuật mà còn phải hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả quản trị AI, xây dựng cơ chế xác thực thông tin và phát triển văn hóa số có trách nhiệm. Việc kết hợp đồng bộ giữa pháp luật, công nghệ và nâng cao nhận thức xã hội sẽ là nền tảng quan trọng để bảo đảm an ninh mạng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, đồng thời góp phần xây dựng môi trường số an toàn, tin cậy và phát triển bền vững trong kỷ nguyên AI.